Podróż na Północ. Epilog historii Samuela Hirscha. Izrael (6)

Jadę na północ. Opuszczam Tel Awiw i jadę do miejsca, istotnego dla mojej opowieści o Samuelu (Franz) Hirschu. Ważnego dla zrozumienia jego życia po opuszczeniu Beuthen. To będzie symboliczny koniec opowieści o Samuelu Hirschu, lecz nie koniec  spotkań z rodziną Hirsch i historii bytomskich Żydów.

Północe dwie

Ale na jaką północ się wybieram? Tę na miejscu, powyżej Hajfy i w kierunku Góry Karmel? Czy będzie to wędrówka gdzieś w okolice Rygi, niegdyś polskiej Kurlandii i Lipawy, która po II rozbiorze stała się jedynym portem polskim nad Bałtykiem, który należał do Korony od 1793 do 1795 roku?

Kilka zdjęć na ścianie domu Samuela Hirscha (którego już nie ma, ale którego pamięci strzeże Hannah Kramer, pochodząca z łotewskiej  Liepāja (pol. Lipawa) wdowa po nim), podważy jednoznaczność Północy w tej topografii.

Tymczasem Izrael. Podróż na północ. Jedziemy płatną A6. Wiedzie z Tel-Awiwu przez stosunkowo zielone tereny, choć im dalej na północ, tym bardziej jest to zieleń wydzierana lub wydarta naturze. Na kilkudziesięciokilometrowych odcinkach po mojej prawej stronie rozciąga się mur graniczny z Autonomią Palestyńską. Szary i bez obrazów Banksy’ego  jest smutnym przypomnieniem muru ze śródmieścia Wschodniego Berlina.

Wiele jest w nim z tamtego. Wieżyczki wartownicze o nieco większych kapeluszach i jakby bardziej rozłożyste. Mimo to przypominają tamten berliński. Czarne otwory strzelnicze.

Odwracam wzrok, tak jest łatwiej. Dzisiaj zresztą nie chce nic o nim wiedzieć. Nie rozwiążę niczego. Ani sensu jego istnienia, ani nie znajdę dość dobrej odpowiedzi na pytanie dlaczego.

Tuż za murem i dalej, po horyzont widać kolejne arabskie, palestyńskie miasta. Minarety. Często po kilka w jednej osadzie. Pamiętam też już z pierwszej wizyty w Izraelu, że to co za murem jest bardziej szare. Mniej tam zieleni, soczystych jej odcieni.

Moszawa

Dojeżdżamy do Jokne’am. Właściwie tuż przed miastem skręcamy na jednym z rond w prawo i docieramy do Jokne’am Moszawa, dawnej spółdzielni, którą w 1935 roku założyli między innymi syjoniści wszelkiej orientacji i żydowscy imigranci między innymi z niemieckiego Bytomia i polskiego Bielska. Na zdjęciach publikowanych przez Jacka Proszyka („Życie według wartości. Żydowscy liberałowie, ortodoksi i syjoniści w Bielsku – Białej, Jaworze 2012), widać tamten czas i młodych Żydów pracujących przy budowie domów, odwiertów artezyjskich. Na zdjęciach dominuje syjonistyczny entuzjazm i szeroki uśmiech. W listach do domów więcej jest już prawdy. Opisów trudów zamieszkiwania na nieużytkach, złej sytuacji ekonomicznej i tego, że bycie pionierem oznacza czasami klepanie biedy, której nie znało się przed emigracją.

Współczesna moszawa przypomina plan wioski, jaki spotkalibyśmy na kontynencie. Jest jakiś centralny punkt, dawna obora i silos zbożowy zamieniony na sklep, dom kultury i lokalną, bardzo cenioną koszerną  restaurację Tanduka.

Obok plac, dawne zabudowania rady (dzisiaj szkoła) i prosty budynek synagogi. W niej śpiewał Samuel Hirsch. Nie zawsze. czasami. Tam też znajdziemy tabliczkę z jego imieniem i nazwiskiem, jaką tradycyjnie umieszcza się w domu modlitwy po śmierci członka wspólnoty.

Wnętrze synagogi w Jokneam Synagoga w Jokneam, fasada

Tablica z synagogi; inskrypcje odnoszące sie do Martina i Samuela Hirsch

Dzisiaj Jokne’am wita przybysza starą zielenią wysokich drzew, cieniem potężnych eukaliptusów zabijających wylęgarnie malarycznych komarów. Widok domków schowanych w zieleni. Nieco małych, przycupniętych do ziemi, ale przypominających podobne z Europy. Z tą różnicą, że miast jabłoni skrywają się w cieniu dawanym przez drzewa cytrynowe i pomarańczowe.

Stara tablica - dom Hirschów

Dom Samuela i Hannah Hirsch (d. Kramer) Jokneam, 2017 Eukaliptusy w Jokneam, (Izrael marzec 2017)

Zdjęcia i wspomnienia

Zanim jednak się rozglądnę, wysiądę z samochodu, przywołuje inne obrazy. Jest ich w istocie kilka. To zdjęcia z rodzinnych albumów rodziny Hirsch.

Na jednym z nich jest Leopold Saul Kramer. Elegancki łotewski Żyd, biznesmen z Libau (łot. Liepāja). Stoi na nabrzeżu gdyńskiego portu. W tle MS Polonia z podanym na burcie portem macierzystym w Gdyni. Statek dość słynny, bo nie tylko z tego powodu, że odbywał regularne rejsy między Europą, a Hajfą do 1939 roku. To na jego pokładzie doszło do słynnego i potężnego przemytu broni do Palestyny w 1936 roku. Tymczasem jest rok 1935 i Leopold Saul Kramer rozpoczyna swoją podróż do Hajfy. W Palestynie był już rok wcześniej, by kupić ziemię w moszawa w Jokne’am. Teraz definitywnie opuszcza rodzinną Łotwę, a wcześniej Lipawę. Wraz z nim są żona Deborah i córka Hannah, która ma wtedy 9 lat. Nie boi się podróży. Ufa rodzicom i w to, że jej tate wie co robi. W 1937 roku także na pokładzie MS Polonia przybędzie do Hajfy Samuel Hirsch. Dziesięć lat później pobierze się z Hannah.

Lipawa

Tymczasem powróćmy do zdjęć z Lipawy.

Grupa jest liczniejsza. Nie ma fotografii, na której byliby wszyscy. Wraz z nimi podróżuje kilka cioci i wujków, dzieci. Wszyscy są z Lipawy, a że w domu używa się hebrajskiego i niemieckiego, na długie dziesięciolecia wspomnienia krążyć będą wokół wyjazdu nazywanej z niemiecka Libau. W domu przez lata mówić się będzie po niemiecku, szczególnie gdy dorośli będą chcieli omówić coś poza wiedzą dzieci. A potem przestanie.

Żydzi z Niemiec, z Łotwy różnią się od innym żydowskich emigrantów. Są mocno zasymilowani z europejską kulturą. Pewni swojej pozycji. Łotewscy, podobnie jak ci z Niemiec, mówią po niemiecku. Wielu zabrało z sobą meble i przedmioty z „tamtego” świata. Do czasu Nocy Kryształowej mieli silne przywiązanie do kultury niemieckiej. No i noszą  marynarki. Z ich powodu, będą powszechnie przezywani przez miejscowych Żydów „Jekke” (niem Jacke – marynarka).

Niektórzy, przytłoczeni ciężką pracą i upałami, po krótkim pobycie zdecydują na powrót do Europy. W Palestynie – jak mówili – było dla nich po prostu za gorąco i tęsknią za domem. Powracają jeszcze przed wybuchem wojny na Łotwę. Żadne z nich nie przeżyje.

W 1935 roku, gdy Kramerowie opuszczali swój dom, w łotewskiej Lipawie mieszkało 7 379 Żydów. Wojnę przeżyje w ukryciu zaledwie dwudziestu, trzydziestu. Brak jest dokładnych danych.

Nic nie pozostanie z dwóch synagog zbudowanych w ostatnim ćwierćwieczu XIX wieku. Główna (chóralna) synagoga stała w zabytkowym centrum miasta, a druga – w jej nowej części. Żydzi do Lipawy przybywali z Rosji, Polski i Litwy. Żyli tu lata całe nielegalnie. Działo się tak po części dlatego, że port w Lipawie był jednym z największych europejskich portów tranzytowych dla żydowskich emigrantów. W okresie między rokiem 1906, a 1910 właśnie z tego miejsca Imperium Rosyjskie opuściło ponad 100 000 osób.

1941

Los społeczności żydowskiej przypieczętowały dwa zdarzenia.

Dekret Stalina, wydany tuż przed wybuchem wojny 14 czerwca 1941 r., zaprowadził 181 Żydów lipawskich, w większości niemieckojęzycznych,  na Syberię. Większość nie przeżyła.

Gdy pod koniec czerwca 1941 r. do Lipawy wkroczyły wojska Wehrmachtu, w mieście nadal było około 7 000 Żydów. Także ci z terenów podmiejskich zostali przetransportowani do Lipawy. W pierwszych dniach po wkroczeniu nazistów w centrum miasta zastrzelono 33 Żydów.

8 i 9 lipca 1941 r. setki żydowskich mężczyzn zostało przetransportowanych z miejscowego więzienia nad morze i tam (na południe od miejscowej latarni morskiej) zostali wymordowani przez plutony egzekucyjne. Pod koniec lipca 1941 r. doszło do masowych egzekucji przeprowadzonych przez Niemców i jednostki paramilitarne Łotyszy w znajdującej się na północ od Lipawy, Skede. W okresie między 15, a 17 grudnia 1941 r. zamordowano 2 773 Żydów.

Był to koniec istnienia społeczności żydowskiej w Lipawie i śmierć wszystkich krewnych Hannah Kramer.

Zdjęcie klasowe i smak bałtyckich szprotek

Tego wszystkiego nie dowiaduję się jednak w Jokne’am. Sięgam do źródeł, sprawdzam. Wszystko dlatego, że gdy jestem już w domu 91-letniej Hannah Hirsch, z domuKramer, pokazuje mi pewne zdjęcie, a może to ja widząc je na ścianie pytam, co przedstawia? Pytanie jest nieco oczywiste, to co widać na fotografii mówi już wiele.

To zbiorowy portret szkolny. Więcej niż liczna gromadka dzieci (jest ich blisko, a może więcej niż 100) otacza dorosłych.  To nauczyciele. Hannah Hirsch pomaga mi w odnalezieniu jej na fotografii. Mama Hannah, Deborah Kramer specjalnie na tę okazję uszyła jej jedwabną sukienkę. „Przyjście do szkoły fotografa to było wielkie święto”- mówi. Po czym dodaje. „Poza mną, nikt z tej fotografii nie przeżył…” „Tylu nas było i nikt poza mną”.

Szkolne zdjęcie z Lipawy, ok. 1933 Hannah Kramer - Hirsch (detal)

Stawianie kropki nad i

Rozmawiamy, czasami przechodzimy na niemiecki. Język ważny, dzisiaj wywołuje wzruszenie, ale po wszystkich tych latach, został wyparty i nieco zapomniany. Gdy na stół w kuchni jako prezent trafiają wędzone szprotki z Rygi kupione w delikatesach w Tel Awiwie (nie ja je przywiozłem), powracają na moment wspomnienia z Łotwy, z początków życia w Izraelu, trudu wychowywania czwórki dzieci, jakie miał Samuel (Franz) Hirsch i Hannah Hirsch z domu Kramer mieli w Jokne’am. Dla mojej opowieści najważniejsza pozostanie Michal. To ona we wrześniu 2016 roku odwiedziła Bytom i wraz z mężem Haim Noy, uczestniczyła w prezentacji kipy Samuela Hirscha. Ona też przywozi mnie do Jokne’am i oboje wiemy, że było to konieczne by historia  kipy z Bytomia zatoczyła swój krąg i się domknęła…

Hannah Hirsch (d. Kramer) przed swoim domem wraz z córkami Michal i Gila, Jokneam 2017

Obok pokoju, w którym się spotykamy, ostatnie tygodnie życia spędził Samuel Hirsch. Prowadzony przez Michal, bardzo dyskretnie spoza progu rzucam okiem na przyciemnione wnętrze. Niewiele się od tego czasu zmieniło.

Na ścianach zdjęcia. Niemal vis a vis łóżka Samuela Hirscha wisi fotografia jego dziadka i ojca Martina Hirscha. Tego, który znalazł kipę na zgliszczach bytomskiej synagogi.

Jerozolima. Esej fotograficzny – pierwszy . Izrael (5)

Trudno jest coś napisać o tym miejscu, czego by nie napisano. Nie zabrzmi oryginalnie informacja, że ma więcej imion niż większość miast na świecie. Syjon, Jeruzalem, Ariel, miasto Dawidowe… Jerozolima.

Podróż z Tel Awiwu, do centralnego dworca Jerozolimy, zajmuje około 50 minut. Autobus nr 405, wyposażony w doskonałe łącze internetowe (jak wszystkie tutaj), mknie z przedmieść Tel Awiwu do Jerozolimy, unosząc na swym pokładzie ludzi takich jak ja, turystów, ale zdecydowanie dominują młodzi Izraelczycy. Większość z nich to żołnierze i żołnierki. Bertolt Brecht byłby zadziwiony tą zamianą sprawnej markietanki Mutter Courage, na równie przebojową kobietę-żołnierza, noszącego ciężki worek z czymś tam i karabin.

Kipy pasażerów widziane z tylu autobusu rytmicznie falują, gdy bierzemy kolejne zakręty wzgórz, zanim docieramy do Jerozolimy.

Izrael, z perspektywy nie-pielgrzyma jest co najmniej tyle wart, co doświadczenie pielgrzymie. Patrzę przez szybę autokaru i widzę z rzadka opuszczone osiedla w dolinach. Przypominają mi to, co w jakimś sensie jest niemal biblijnym wyobrażeniem tej ziemi. Kamienne domy, małe okna, sterczące drzewa oliwne w ich otoczeniu.

Podróż do i po Izraelu oznacza, że w miejsce tego co wokół i co naprawdę, wypełniamy swoją pamięć obrazami Ziemi Świętej do jakiej mentalnie tęsknimy, jaką znamy z literatury, Biblii lub po prostu z naszych o tym miejscu wyobrażeń. Przypomina mi to poszukiwania Japonii, jakiej podejmują się turyści przybywający na wyspy i mający w głowie, w miejsce wrażliwości na to co zobaczą, obrazy wyniesione z drzeworytów Hiroshige, kadrów Kurosawy, czy komiksów manga. W końcu nie widza niczego i wracają rozczarowani.

Jerozolima wita mnie wiszącym mostem Harfą Dawida, który znajduje się w pobliżu dworca autobusowego i – co z uwagą zauważam – niemal w sąsiedztwie izraelskiego ministerstwa finansów.

Kilka kroków dalej, znajduję przystanek tramwaju linii nr 1 i po pomocy udzielonej mi przez uczynnego pracownika komunikacji miejskiej mam w ręku bilet na podróż w okolice starego miasta i Bramy Nowej w pobliżu Wieży Dawida. Po raz kolejny przekonuję się w Izraelu, jak w niewielkim stopniu pomaga tutaj j. angielski. Przynajmniej automat do biletów nie mówi w tym języku i bez pomocy odzianego w pomarańczową kurtkę pracownika  pomagającego takim nieszczęśnikom jak ja, spędziłbym przy nim dodatkowe minuty, odczytując nieznany mi hebrajski, oczywiście zapominając, że mam czytać  od prawej do lewej i poszukiwać sensów, których nie odnajdę.

Sunę ulicami miasta w nowoczesnym cielsku tramwaju. Kilkadziesiąt minut i docieram w okolice miejscowego ratusza. Tuż obok wyrastają mury starego miasta. Biały i żółciejący kamień z jakiego wzniesiono Jerozolimę daje mi poczucie przynależenia i bezpieczeństwa. Odtąd będzie mi towarzyszył przez cały czas. Nie mogę inaczej widzieć tego miasta, niż przez pryzmat bieli jego kamieni.

Jest też inna perspektywa. Sugestywne i porywające wizje bł. Anny Katarzyny Emmerich. Idealne wprowadzenie do tego, by przejście przez stacje drogi krzyżowej na Via Dolorosa, stało się czymś więcej niż prostym spacerem, przerywanym głosami sprzedawców i potknięć o schody lub zderzeń z innymi przechodniami. Zanurzam się w miasto.

Jerozolima. Zapis fotograficzny pewnego wczesnomarcowego dnia.

Terra sancta Holy Land (Christian Section)

Własna droga / My own way (Jerozolima, 2017) Na ulicy / In the street (Jerozolima- Jerusalem, Israel, 2017)

Scene in the city / Sena uliczna (Jerozolima) Heading for the Western Wall / Jadac w stronę Murru Zachodniego (Jerozolima, 2017)

Via Dolorosa, Jeruzalem Droga. Stacja trzecia. Via Dolorosa Station 3.

 Jerusalem web /Pajęczyna Jeruzalem Uliczki Starego Miasta - Złota Kopuła

 Pepek świata / The very center of the world (Jerusalem, The Church of the Holy Sepulchre)

The place/ To miejsce (The Church of the Holy Sepulchre - Bazylika Grobu Bożego)

 Holy Sepulchre / Grób Boży (Jerozolima) Kaplica Grób Boży po remoncie / The Chapel of the Holy Sepulchre (after renovation in early 2017)

Kobiety na Gogocie / Women on Calvary(The Church of the Holy Sepulchre / Bazylika Grobu Bożego)  Golgota / Calvary

Orthodox monk / Mnich ortodoksyjny 

Krzyże / Crosses (left by Crusaders)

 Meeting / Spotkanie (Jerozolima, Bazylika Grobu)

Dotknięcie / Touch (Stone of the last The Stone of Anointing) Dotyk / Touch (2nd version)

Western Wall / Ściana Zachodnia (1) Western Wall / Ściana Zachodnia (2) Western Wall / Ściana Zachodnia (3)

Popatrz! / See there! Western Wall / Ściana Zachodnia, Jerozolima At the Western Wall / Przy Murze Zachodnim

Modlitwa / A Prayer (Jerozolima)

Flagi / Israel (Old Jerusalem, Jeiwish Section)

Coming out of the shadow / Wychodzenie z cienia (Latin Section, Jerusalem)

Co ja tutaj robię? What Am I doing here (Jewish Section, Jerusalem)  

Starwberries / Truskawki (Close to Damascus Gate / Pobliże Bramy Damaszku ( Jeruzalem) Handlarz dywanów (Jeruzalem) / Salesman of the carpets, Jerusalem

Wspinaczka do nieba / Stairway to heaven (Western Wall)

Paradies'gardens / Rajskie ogrody (Jeruzalem) Mon over the city / Księżyc nad miastem

Jerozolima. Drzwi do świata chrześcijan. Izrael (4)

Prawo wyłącznego posiadania kluczy do Bazyliki Bożego Grobu i korzystania z nich należy do dwóch rodzin muzułmańskich: Dżuda i Nusajba.

Jest częścią obowiązującego od 1757 roku Status Quo regulującego stosunki między wyznaniami chrześcijańskimi na terenie bazyliki. Status quo to porządek prawny, który dobrowolnie przyjął na siebie świat chrześcijański, skłócony i do niedawna brnący w małostkowych sporach.

Rodziny odpowiedzialne za otwieranie drzwi  robią to na mocy prawa przyznanego im w 1246 roku przez As-Salih Ajjub, kalifa z dynastii Ajjubidów. Status Quo jedynie utrwalił tę tradycję.

Codzienne ceremonie otwierania i zamykania drzwi są szczegółowo uregulowane i można je przeprowadzić na trzy różne sposoby. Rytuał otwierania bazyliki rozpoczyna się w dokładnie wyznaczonych godzinach.

Wersja podstawowa polega na tym, że zakrystian wyznaczony z grona trzech osób pełniących tę funkcję, uchyla tylko jedno skrzydło.

Wariant drugi pozwala na otworzenie obu skrzydeł – lewego przez zakrystiana, a prawego przez klucznika.

Trzeci, uroczysty sposób, stosowany jest w dni świąteczne między innymi w soboty Wielkiego Postu.

Zakrystianie zbierają się wewnątrz bazyliki przy bramie. Mieszkający poza bazyliką klucznik (siedziba strażników tzw. muslim guard mieści się wewnątrz bazyliki na lewo od wejścia), przychodzi o ściśle określonej porze. Po otworzeniu przez klucznika małego okienka w skrzydle bramy, zakrystianie wysuwają na zewnątrz drabinę, która zostaje oparta o bramę i służy mu do sięgnięcia do górnego skobla.

Operacja zamykania przebiega w odwrotnej kolejności. Za każdorazowe otwieranie i zamykanie bramy, klucznik otrzymuje wynagrodzenie. Sowite mam nadzieję.

Mijając drzwi bazyliki, zabieram ze sobą wspomnienie odnowionego po ponad dwustu latach sporów i kłótni Grobu Bożego.

Odzyskuję wiarę, że również zwyczaj otwierania i zamykania drzwi ustanie, a coś tak prozaicznego jak przekręcanie klucza w zamku do świątyni, nie będzie wywoływało dreszcz emocji w chrześcijańskim świecie…

Zamek (Bazylika Grobu Bożego, Jerozolima) Zamek (Bazylika Grobu Bożego, Jerozolima)

Drzwi do bazyliki (Bazylika Grobu Bożego, Jerozolima)

Spotkanie w drzwiach (Bazylika Grobu Bożego, Jerozolima) Drabina (Bazylika Grobu Bożego, Jerozolima)

Szabasowa winda. Izrael (1)

Szabas dla gościa ortodoksyjnego hotelu w Tel-Awiwie oznacza kilka zmian w stosunku do rutyny pozostałych dni tygodnia.
Gdy w piątkowy wieczór (tym razem po 16.30) rozpoczął się czas świętowania, zupełnie nieopatrznie wsiadłem do „szabasowej” windy (hotel reklamował ją na swoich stronach do czego oczywiście nie przykładałem żadnego znaczenia), a ta „sama z siebie” jęła się zatrzymywać na każdym piętrze podstarzałego hotelu w centrum Ramat Gan. Dzięki temu, jak dowiedziałem się później, ortodoksyjny wyznawca judaizmu nie narusza zasady powstrzymania się od wszelkich czynności, które można uznać za pracę… Zwolnienie go z konieczności wykonywania pracy, czyli naciskania przycisków pięter w windzie, wydało mi się zakazem tyleż oryginalnym, co nieco anachronicznym…

Poza tym, że była to jedna z najdłuższych podróży windą jaką kiedykolwiek odbyłem ( mieszkałem na 10.piętrze hotelu, oddychając z ulgą, że nie dano mi pokoju na 16. kondygnacji), mogłem pocieszać się tym, że na szczęście istnieje zasada pikuach nefesz zezwalająca na łamanie zakazów szabasu w przypadku zagrożenia życia. Ta dawała mi przez kolejne dni wątłą nadzieję, że w przypadku zatrzymania się między piętrami, ktoś jednak wyciągnie do mnie pomocną dłoń i nie skaże na dwudniowe przebywanie w szybie hotelowej windy bez jedzenia i picia… uznając to za rodzaj zagrożenia dla mego jestestwa… (to z lekka naciągana interpretacja wskazań Tory, ale może by zadziałała?)
Oderwanie się od codziennych i przyziemnych spraw, co nakazuje tradycja szabasu, obeszła mnie już bardziej osobiście, gdy od czasu do czasu nagle w hotelowym pokoju brakowało prądu, a ciepła woda (ogrzewana współczesnym ogniem, czyli elektrycznie) zamieniała się pod prysznicem w lodowatą strugę. Drobiazgiem było to, że hotelowy router Wi-Fi padał pozbawiony zasilania i ogólnie rzeczywistość, choć odświętna, szarzała i zawężała się do wymiarów pokoju, w którym mieszkałem. A wszystko dlatego, że wzniecanie kiedyś ognia (zakazane w czasie święta), dzisiaj zrównane z uruchamianiem elektryczności, to inny rodzaj aktywności „wykluczonej”.
Nie ogarniałem, przyznaję, logiki tego ograniczenia, gdy śniadaniową kawę musiałem przygotować zalewając „neskę” niby-wrzątkiem o mocno obniżonej temperaturze, bo nie ma prądu lub właśnie go wyłączono… Nie to jednak szczerze mnie zadziwiło, a raczej fakt, że ekspres do kawy też w czas szabasu „nie pracuje”. Tym razem już z dwóch, „skumulowanych” powodów.
Jednym jest brak prądu, drugi (gdy prąd już jest) sprowadza się do fundamentalnej kwestii tego, czy można w czas szabasowego święta narażać kogokolwiek (kto naciśnie przycisk w ekspresie, by dokonać wyboru między cappuccino, espresso na przykład), na wykonywanie zabronionej pracy… By wybór ten nie rodził wątpliwości, ekspres na czas szabasu po prostu oficjalnie „nie działa”. Wtyczka do prądu, zbędna, smętnie zwisała z kontuaru… na którym tkwił bezczynnie.
Perspektywa tego, że przez najbliższe dwa dni nie będę mógł rozpocząć poranka od filiżanki mocnej dobrej kawy, nie wzbudzała mego entuzjazmu… W oczywisty sposób stan ten wymuszał poszukiwanie alternatywnego miejsca do jej spożycia.
Gdy w sobotni poranek opuszczam hotel jestem w pełni gotowy do stawienia czoła świątecznej rzeczywistości i odkrywania Izraela, którego tak naprawdę nie znam.
Byłem tutaj cztery lata temu, też w marcu. Działo się to w przededniu smutnego końca projektu nowej wystawy stałej w Muzeum Śląskim, wiec czas ten szczególnie dobrze pamiętam. Trudno jednak tamtą podróż uznać za szansę na jakieś szczególnie dogłębne poznanie Izraela. Nie mogła być nią wiedza wyniesiona z pielgrzymki do Jerozolimy, Jerycha, nad rzekę Jordan, Jezioro Tyberiadzkie, do Betlejem, czy do Nazaret.
Jeszcze tylko lekkie pchnięcie zazwyczaj samodzielnie otwierających się drzwi do i z hotelu, które w czas szabasu też ‘nie pracują’. Robię to już bez specjalnego zdziwienia (proces socjalizacji szybko postępuje) i w sumie to już nie wiem, co lepsze. Czy to, że prąd  pracuje za mnie i drzwi te otwiera, czy fakt, że to ja je pcham, nie czekając na to kiedy prąd będzie, a kiedy go zabraknie.
Tuż za drzwiami hotelu owiewa mnie ciepłe, choć wciąż rześkie powietrze. Niemal letnia temperatura poranka (na dworze jest około 18-19 stopni).

Szybko opuszczam ulice Ramat Gan w poszukiwaniu białego Tel Awiwu i tego co dalej. Sam jeszcze nie wiem jak i gdzie, i dlaczego…

Wschód Słońca nad Ramat Gan (Izrael)

„Żegnaj mój Śląsku”

dedykowane

Ofiarom Tragedii Górnośląskiej 1945

W dziwny sposób Ziemia Święta i Palestyna odżyła we mnie dzisiaj. Lubię ten rodzaj koincydencji. Nagłej, nieco absurdalnej i poruszającej do głębi.

Uciekając przed zimnem zaglądnąłem do księgarni z tanią książką.

Po chwili wywołany na zewnątrz odgłosami orszaków jednego z Trzech Króli, wyszedłem na ulicę, dźwigając pod pachą album Stanisława Markowskiego, Kazimierz. La ville juive de Cracovie. 1870-1988. Tak, to wersja francuska książki. Polskiej nie mieli, no i górę wzięła i ta cena, i te zdjęcia, co w środku.

Nie mogłem się oprzeć jej lekturze i już wkrótce, gdy siedziałem przy ogromnej szybie restauracji na ul. Brackiej, pochłaniałem obrazy tamtego Kazimierza. Biednego, magicznego, nieistniejącego. Poruszałem się ze znawstwem po ulicach Izaaka, Meiselsa (znanych mi od końca lat osiemdziesiątych 20. wieku). Robiłem 70 lat wstecz i  wpadałem na Szeroką, by zobaczyć handlarzy karpiem, którego w pobliskich domach sprawnie sprawiano na przepyszną, szabasową gefilte fish…

Kazimierz za sprawą tej książki ma swoją opowieść o jednostce czasu, która ilustruje bycie i nie-bycie wspólnoty Żydów Krakowa. Górny Śląsk wciąż takiej nie ma. Wkrótce to zmienię.

To co jednak poruszyło mnie do głębi, to zacytowany w albumie wiersz Mordechaja Gebirtiga z 1940 roku, Żegnaj mój Krakowie. Do tego momentu wierzyłem, że bardziej właściwe jest nie-mówienie o Kazimierzu, gdyż jak pisano o nim „Tej pustki nic nie wypełni. Niech życie uszanuje jej ciszę” (Bogdan Frymorgen, Kazimierz bez słów, Kraków 2011).

Pomyślałem (krew rozgrzewała już gorąca herbata i może stąd śmiałość i odwaga myśli), że to nie-prawda. Może (przy całej umowności i oczywistym, symbolicznym charakterze  abstynencji werbalnej, którą deklaruje Frymorgen),  słowa wobec takiej historii i o takich miejscach  wymagają jedynie (?) większego wysiłku, by je odnaleźć, wymyślić? Trudu wydobywania ich z historii zbrukanej, zapomnianej lub po prostu lekceważonej?

Śląsk ma podobny problem i jak u Gebirtiga słyszę, te wersy skargi – wiersza, który wielu Ślązaków mogłoby napisać (w swoim nienapisanym wierszu z 1945 roku). (To swobodna trawestacja słów poety z Kazimierza, których tutaj użyję):

„Żegnaj mój Śląsku,

gdzie pochowani są mój ojciec i matka,

(…) lecz spocząć obok ich kości

nie moim będzie przeznaczeniem”

 [Kraków, 6 stycznia 2017 r.]

(Nie)Szczęście świata

Szczęście świata

No jestem nieco rozczarowany. Z kilku powodów.

Nie jest nią, nieco spowolniona narracja kreśląca atmosferę dusznego lata 1939 roku. Znam ją i w jakimś  sensie bliska jest ona opowieściom tkanym w takich filmach Bernardo Bertolucciego jak „Pod osłoną nieba” (1990), czy w „Ukrytych pragnieniach” (1996). Patrząc na film Michała Rosy „Szczęście świata” (2016), powraca do mnie też klimat „Kroniki wypadków miłosnych” (1986, reż. A. Wajda) według prozy Tadeusza Konwickiego. I teoretycznie wieszczy to dobry początek dla filmu, którego kulminacją scenariuszową jest historia o tym, co przyniesie zmiana, która gdzieś „wisi” w powietrzu. To jednak za mało.

Takie opowiadanie w filmie tym bardziej wymaga więcej niż powołanie do życia postaci, które wypełniają kadry tego filmu. Te są w tym filmie zbyt papierowe, choć mają swoje pasje i namiętności.

Reszta recenzji będzie więc jak opis filmu, którego nie widziałem, a który sobie mogę wyobrazić patrząc na dzieło Rosy.

Śląsk w 1939 roku

Początkowo w filmie uwodzić nas może obraz Górnego Śląska (gdzieś zawieszony w okolicach Katowic, Chorzowa i Rudy Pawłowice), okresu międzywojnia i nie dziwi nagroda za scenografię, jaką przyznano filmowi podczas gdyńskiego Festiwalu Filmu Polskiego, latem 2016 roku.

Potem jednak owe kulisy to za mało, by wypełnić opowieść emocjami. Uczciwie też powiem, że jeśli wcześniej odwoływałem się do dzieł Bertolucciego (w istocie klimatu napięcia, jaki niosą), to właśnie w sferze scenograficznej mam wciąż niedosyt owych obrazów Górnego Śląska. Oglądam ułomki tamtego świata i rozumiem, że budżet na więcej nie pozwalał. Intymizm obrazów we wnętrzach (tu scenografia bardzo staranna, historycznie adekwatna) jest raczej emanacją świata zewnętrznego, którego nie widzimy, a którego zapowiedź niósł film w pierwszych kadrach.

Polak, Niemiec, Żyd(-ówka), no i Ślązak też

Najbardziej jednak dotyka  mnie schematyzm postaci jaki nam film serwuje. I Irytuje. Nie wiem, czy opowieść o tym czym jest sąsiedzka obojętność, wycofanie się w obliczu zagrożenia życia, musi być nakreślona przez tak przewidywalne postaci. No jest w tej grupie też Ślązak. Po prostu. Nie Ślązak-Niemiec, Ślązak- Polak. Ciekawe, odważne, aktualne. No, ale odchodzę od głównego wątku.

Jest zatem lekko upadła femme fatale, malowany ptak tej opowieści, jak napisałby (być może) o głównej bohaterce filmu – Róży, Jerzy Kosiński. Róża (i tutaj uderzamy w cała paletę stereotypów i kliszy) jest Żydówką o płomienistych, rudych włosach, wyraźnie nie pasującą do swoich sąsiadów. Choć może i jej, i ich ekscentryczność to coś, co ich łączy.

Róża żyje zatem na pierwszym piętrze owej kamienicy – metaforze, tego czym jest Górny Śląsk  w 1939 r. –  ów narodowościowy i społeczny przekładaniec. To też Śląsk pozostający w oczekiwaniu na nieunikniony zmierzch Bogów.

Róża żyje intensywnie (w sferze emocji i doznań) i kocha, i pije wino, smakuje życie, jest świadoma tego, że jednych mieszkańców kamienicy fascynuje i pociąga, innych (głównie panie) niepokoi.

To ona uświadamia im potrzebę zatrzymania się w życiu, smakowania go. Podważa matematyczną logikę uporządkowania świata od punktu A do punktu B (w ciekawy sposób, ofiarą i przykładem tego myślenia jest Ślązak, pasjonat matematyki, windziarz ogarnięty pasją docierania do prawd bezwzględnych i policzalnych).

Niesłyszana przez otoczenie (choć podsłuchiwana przez sąsiadów i upajająca ich zapachami swego ciała i kąpieli, które urządza), bezgłośnie wieszczy kres świata, który znają. Ona i jej sąsiedzi. Choć tylko ona zdaje się wiedzieć że to świat, który jej nie ocali i w którym po raz ostatni wybrzmią słowa w jidysz. Póki co (jest lato 1939 r.) błądzą jak mowa szaleńców po ścianach mieszkań, nim zamilkną.

Sąsiadów kataklizm nieco zmieni, przesunie na mapie kamienicy, którą zamieszkują… Ją unicestwi.

PUSTKA, gdy brakuje szczęścia

No i tyle. Sekwencja tego, co dzieje się przed 1939 rokiem, znajduje rozwinięcie w wojennej i powojennej historii tej mikrospołeczności. Jest to swoiste  „postscriptum” do pierwotnej historii (jest nią  swoiste śledztwo dziennikarskie, jakie prowadzi inny z bohaterów filmu).

Tym rozwinięciem obrazów, uczuć i zdarzeń 1939 roku, jest PUSTKA po Róży-Żydówce, a może przede wszystkim Żydówce-Róży. Cięcie. Koniec (filmu, jak lubiła dodawać kinematografia radziecka).

Wiemy jak Róża znika, „widzimy to obrazami” przywołanymi po latach. Jest rok 1940 roku, kiedy bezskuteczne szuka ratunku wśród sąsiadów, prosi o obecność, o dobre słowo i towarzyszenie jej w ostatniej drodze. Potem jest gestapo i śmierć.

Żydzi górnośląscy. Historia wciąż nienapisana

Nie po raz pierwszy widzę, oglądając ten film, jak niełatwo jest opowiedzieć historię anonimowych ofiar Holokaustu (na Górnym Śląsku).

Historię, tych którzy nagle(?) znikali. O których nikt się nie upomniał. Ktoś zajął ich mieszkanie, ktoś inny nie podał ręki w potrzebie i… był spokój. Do czasu. Taki czas zawsze odżywa, wspomnienia powracają i irytacja, że duchy ofiar Holokaustu nas dopadają. I szczęście świata znika. Czy ten rodzaj współodczuwania niesie z sobą film?

Śmiem i chcę wierzyć, że z podobną myślą, chciał nas zostawić scenarzysta.

Nie wiem, czy historia którą zbudował, jest dość dobrze opowiedziana, byśmy w to wszystko uwierzyli. Podobnie jak w to, że Polak błądzi i nie znajduje szczęścia (romantycznie kochając i nie kochając), Niemiec jest nazistą lub na nazizm skazany, a Ślązak to istota uwikłana w swoją nieskomplikowaną naturę. Żydówka też została obsadzona  stereotypowo, bo i ruda i lekko dekadencka, i stanowiąca zakazany owoc dla swoich sezonowych miłośników. Trochę za dużo tych obrazów prostych, jak na sceny o symbolicznym wymiarze…

Ktoś miał napisać, że film Michała Rosy, to taka polska „Amelia” (1991, reż. Jean-Pierre Jeunet).  No nie wiem. „Amelia” była filmową bajką o tym co nazwałbym wartościami, które nas konstytuują. Czynią  z nas i przywracają w nas człowieka. „Szczęście świata” to raczej opis świata, w których ich nagle zabrakło.

Antybajka zatem?  Może dlatego  postaci też nieco mniej atrakcyjne, z gruba skreślone? Film pozostanie. Wyznaczy drogę lepszym? Może. Oby.

Katowice. Dworzec kolejowy (repr. za A. Siermontowski-przed-1934 r.)

Nad Kanałem Młynówki

Nie planowałem tego, że idąc wzdłuż Kanału Młynówki, dopadnie mnie niewidziany obraz Nocy Kryształowej. Zdominuje moje emocje, uczucia.

Nie wiedziałem zbyt wiele o przebiegu Nocy w Opolu.

Nie wiedziałem o tym, że by spalić synagogę,  nocą zawleczono pod nią rabina Hansa Hirschberga. W nocnej koszuli, nocą rozlewał mozolnie benzynę we wnętrzu synagogi i zmuszony przez nazistów, podpalił dom modlitwy.

Dzisiaj poza kamieniem z pamiątkową tablicą, jedynym widomy znakiem istnienia synagogi jest dawny dom dozorcy.

Życie nie stoi w miejscu. W środku jest restauracja. Zjesz tam dania kuchni włoskiej. Nic nie zakłóci spokoju biesiadujących.

Opole. 9 listopada 2016 r.

Most Groszowy, Opole

Most na Zamkowej, Opole

Kamień, Opole Płonąca Nowa Synagoga (Opole 9.11. 1938) (źródło: Wikipedia; domena publiczna)

Rzymskie wakacje (d. dom dozorcy synagogi)

Historia bez tytułu, początku i końca (14). Zdjęcie

Ta historia jest taka od początku. Taką jest i teraz.

Wywołanie z niebytu istnienia drugiej synagogi w Bytomiu (jej obraz przewija się w przytaczanych i tutaj wspomnieniach Żydów bytomskich), sprowokowało pytanie jak wyglądała…

To nie jest zamknięcie tej dyskusji (w Izraelu czekają kolejne materiały, które trafią  na karty tej opowieści), ale zobaczcie co ukazało się moim oczom, gdy pewnego sierpniowego dnia 2016 r. otworzyłem mailową przesyłkę.

Oto zdjęcia z albumu Martina Hirscha i podpisane przez niego dwie fotografie – drugiej bytomskiej synagogi…

Wnętrze drugiej bytomskiej synagogi... (z archiwum rodziny Hirsch; prawa do reprodukcji bez zgody zabronione)

PS.

Gwoli rzeczowej informacji (mieszczącej się poza narracją tej opowieści), pragnę jednoznacznie wyjaśnić, iż to za moją sprawą (a nie GW!) w tekście na temat „Daru Samuela Hirscha”, pojawiło się inne zdjęcie (prawdopodobnie synagogi portugalskiej w A’damie). Informacja ta mam nadzieję rzecz całą wyjaśnia, co w zakresie ustaleń dotyczących istnienia synagogi niczego nie zmienia. Powyżej oglądacie Państwo wnętrza drugiej synagogi, nazywanej przez tradycyjne / konserwatywne/  środowiska Żydów bytomskich – „ortodoksyjną”.

Historia bez tytułu, początku i końca (13). Dar Samuela Hirscha (wersja 2. – blogowa)

Poszukiwanie początku

Właściwie można by zacząć tą historię od tego, że w 1897 roku F.E. Neumann przebudował część chóralną bytomskiej synagogi. Było to już wiele lat po tym, jak 25 maja 1868 roku położono kamień węgielny pod miejscowy dom modlitwy. Nadano mu popularny kostium mauretański. Wiele podobnych synagog powstało wówczas w Europie Środkowej. Taką właśnie wzniesiono w nieodległych Gliwicach. Wzorem, niedoścignionym i wspaniałym była dla bytomskiej Nowa Synagoga w Berlinie i w Budapeszcie…

Niedługo potem w przedsionku prowadzącym na emporę chóru znalazła się (tak to sobie wyobrażam) szafka z nazwiskami, a może tylko numerkami przypisanymi do członków synagogalnego chóru. Z upływem czasu tabliczki były wymieniane na kolejne. Gdy i ta opowieść nabierze tempa i kolorów, chórmistrzem zespołu będzie Heinrich Rosenthal.

Widzę też zupełnie odmienny początek dla tej historii.

Jest 9 listopada 1938 roku i klęczący przed synagogą bytomską Żydzi są zmuszani przez SS-mannów do patrzenia na oba płonące budynki przy Friedrich-Wilhelm-Ring (obecnie pl. Grunwaldzki) w Bytomiu. Budynki synagog dopalać się będą trzy długie noce i dni. I nic nie ocaleje. Tak myślano dotychczas. To istotne dla tej historii. Było tak do czasu, gdy z dalekiego Izraela nadszedł list od Samuela Hirscha. Zmienił wszystko.

List Samuela

List nie jest długi, ale nie to jest w nim istotne. Każde napisane w nim zdanie jest jak otwieranie drzwi do przeszłości, choć wydawało się, że ta jest już znana i pewna. Nie jest.

Samuel, pisząc list w 1994 roku miał 73 lata. Zrobił to w tajemnicy przed rodziną. Ustalę to jednak dopiero 22 lata później, gdy w słuchawce telefonu po raz pierwszy, w sierpniu tego roku usłyszę wzruszony głos jego córki Michal Hirsch-Noy.

Co zawiera list? Zaledwie cztery zdania, co ze zdziwieniem odkryłem omiatając go wzrokiem po raz wtóry. Samuel Hirsch napisał, że postanowił przesłać do Muzeum w Bytomiu swoją kipę (jarmułkę), którą wkładał śpiewając w chórze synagogalnym w Bytomiu. Kipę na zgliszczach synagogi, po Nocy Kryształowej, odnalazł jego ojciec – Martin Hirsch. Traktując jak największą relikwię wywiózł potajemnie do Palestyny. Dzisiaj on, Samuel Hirsch postanowił przekazać ją muzeum, by była przypomnieniem i przestrogą dla kolejnych pokoleń i pamiątką po żydowskiej społeczności miasta. Tyle. Ja zaś już wiedziałem, że historia ta ma zbyt wiele pytań, by tak ją zostawić. By nie dowiedzieć się czegoś więcej. I by list nadal spoczywał w muzealnym magazynie.

Rozplątywanie wątków

Pamiętam, gdy pierwszy raz zobaczyłem kipę. Zawinięta w biały delikatny papier. Po jego odwinięciu moim oczom ukazała się aksamitna jarmułka, wyścielana czarną podszewką. Od razu dostrzegłem podpis na jej otoku „Franz Hirsch”. Środek kipy wypełniał list złożony w kwadrat.

Oglądam list. Napisany tysiące kilometrów od Bytomia, na papierze dobrej jakości. Słowa wybite maszynowo. Na końcu odręczny podpis: Samuel Hirsch. To bohater tej historii. Podpis jest nieco nieporadny, a może po prostu zdradza sędziwy wiek autora? Już wiem, że kipę, którą widzę, Samuel (Franz) Hirsch zakładał w bytomskiej synagodze.

Samuel Hirsch. Bytom ok. 1930 roku (wszelkie prawa zastrzeż. repr. L. Jodliński; z archiwum rodziny Hirsch)

Zaczynam swoje muzealne śledztwo. Z listu wydobywam wszystko co może naprowadzić mnie na coś więcej. Na złapanie wątków i kierunków. Nazwiska, daty. Cokolwiek.

Krążąc po mapie Izraela znajduję miejscowość, z której go wysłano. To jedna z najstarszych moszewach [małych spółdzielni rolniczych – L.J.] w Yokneam. Dzisiaj osada liczy około 1 300 mieszkańców i leży na zielonych, południowo-wschodnich stokach Góry Karmel (pol. Winnica Boga). Nazwa pasuje mi do tego, co jest moim wspomnieniem Palestyny i Ziemi Świętej. Niemal każde miejsce jest tam naznaczone, słowa mają swoją moc, a ziemia własne mikro i makro opowieści. Ta jest kolejną.

Yokneam Moshavah założona została w 1935 roku przez żydowskich, imigrantów z Europy Środkowej. Głównie z Niemiec. Spełniali tu swoje marzenia o własnym państwie, bezpiecznym domu i sprawiedliwości społecznej. Samuel miał, czego nie wiedziałem przez kolejne tygodnie poznawania go, spełnić swój wielki sen o byciu rolnikiem.

Oglądam archiwalne zdjęcia z pierwszych lat osadnictwa.

Na szczęście ktoś zebrał je razem i w 70.rocznicę postawania moszewach umieścił na You Tube. Na zdjęciach widać proste, wręcz prymitywne domki. Trochę ‘miejscowe’, a trochę przypominające te pozostawione w Europie. Zaorane stoki, sadzone drzewa oliwne i pomarańczowe. Pierwsze plony. Nauka nowych zawodów i porzucanie starych, które w warunkach budowania wszystkiego od podstaw stawały się nagle anachroniczne i zupełnie nieprzydatne.

Port w Hajfie był zapewne tym, do którego przybyła rodzina Martina Hirscha, bytomskiego Żyda i ojca Samuela, który napisał list. W 1937 roku do Palestyny dotarła jednak tylko  żona Rachel Hirsch, z domu Jacobson poślubiona w listopadzie 1920 roku wraz z dziećmi. Rachel to nietuzinkowa kobieta. We Wrocławiu, gdzie się poznali, studiowała medycynę, której nie ukończyła. Wraz z nią przyjechały dzieci: Bianka, Miriam i syn Samuel.

Gdy rodzina Hirschów ląduje w porcie w Hajfie jest rok 1937. Martin Hirscha został w Bytomiu, by ich najstarszy syn Joseph ukończył średnią szkołę. Ludzie wtedy wciąż planowali. Martin miał szczęście -jego plany się spełniły. To niezwykłe, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że to Martin właśnie spędził trzy tygodnie w KZ Buchenwald po Nocy Kryształowej 1938 roku. Wrócił odmieniony jak wspominali najbliżsi.  Może jednak dlatego chciał sam, osobiście doprowadzić wszystkie sprawy do końca.

Zdążył wyjechać. Jako jeden z ostatnich bytomskich Żydów opuścił miasto i dotarł do rodziny w maju 1939 roku. W czasie I wojny światowej był podoficerem piechoty w 51. regimencie stacjonującym w Breslau (Wrocławiu). Pewnie w tym należy widzieć między innymi powody specjalnego potraktowania go przez nazistów i umożliwienia mu tak późnego wyjazdu. Przypomina mi tym losy Erwina Weichmanna, o którym kiedyś pisałem, czy Paula Karlinera z Pyskowic.

Martin Hirsch od początku lat dwudziestych 20. wieku był właścicielem sklepu z tytoniem, papierosami i cygarami. Sklepy zmieniały adresy. Towar pozostawał ten sam. Wszystkie je prowadził w Bytomiu. Gdy moje śledztwo dobiegnie końca, zobaczę wyciągnięte z archiwum rodziny Hirsch druki reklamowe firmy tytoniowej Hirsch, pokazujące jelenia (niem. Hirsch – jeleń) ujętego w wyskoku ponad cygarem. Ostatni bytomski adres sklepu jaki odnajduję to – wedle książki adresowej z 1937 roku – Kattowitzer Strasse 24.  Tu mieszkała też cała rodzina. To Martin Hirsch spędza ostatnie dni przed opuszczeniem Bytomia i Niemiec.

Papier firmowy składu Martina Hirscha (wszelkie prawa zastrzeżone; repr. L. Jodliński, archiwum rodziny Hirsch)

Z pewnym niepokojem i podekscytowaniem wybieram się pod ten adres. Dom stoi jak stał, a na parterze wciąż jest sklep. Teraz spożywczo-monopolowy. Z zachowanym, typowym narożnym wejściem. Nic się nie zmieniło chciałoby się powiedzieć, choć to nieprawda. Wszystko jest inne. Na drzwiach mieszkania rodziny Hirsch nie ma nawet śladu po mezuzie…

Chór synagogalny

Według żydowskiej tradycji pełne zrozumienie Tory jest niemożliwe bez odczucia jej dźwięku i brzmienia. Dlatego rytualne odczytywanie jej treści wymaga obecności pierwiastka muzycznego. Na tym gruncie wyrosła funkcja kantorów (chazanów), czyli profesjonalnych śpiewaków i melorecytatorów liturgicznych, a także chórów synagogalnych.

Chór synagogi w Bytomiu cieszył się sławą wykraczającą poza granice miasta i G. Śląska. Podobnie jak chór, znani byli bytomscy kantorzy. Rzeczą wyjątkową dla Bytomia było i to, że na organach synagogi (nieortodoksyjnej co prawda) grał nieznany bliżej Küster, nie będący Żydem.

Sam chór tworzyli mężczyźni i chłopcy bytomskiej gminy. Ci ostatni śpiewali altem i sopranem. Wszyscy chórzyści dostawali rodzaj niewielkiego honorarium, co było zgoła nietypową i wyjątkową sytuacją.

Jednym z członków chóru był urodzony w  7 czerwca 1921 roku w Katowicach, Max Ruben Guttmann, syn znanego dziennikarza katowickiego Fritza Guttmanna. Max Ruben Guttmann, był co ciekawe jednym z pierwszych napadniętych w Bytomiu Żydów. Stało się to  w drodze na… próbę chóru właśnie na Hohenzollernstrasse  (obecnie Jagiellońska) w 1930 roku.

Młody Max musiał się doskonale znać z Samuelem Hirschem, urodzonym 27 listopada 1921 roku. Myślę, że chodzili do tej samej szkoły przy dawnej Goystrasse 22 (obecnie ulica Rostka). Max dołączył do chóru w wieku 9 lat, w trzeciej klasie szkoły podstawowej.

Max R. Guttmann  i bohater tej opowieści przeżyli wojnę, choć tylko Guttmann wrócił na G. Śląsk po 1945 roku. Żył tutaj do 1959 roku. W 1960 roku wyemigrował do USA. Samuel Hirsch był po wojnie jeden jedyny raz w Bytomiu w 1986 roku. To musiała być dla niego ważna wizyta. W swoim archiwum zachował nawet orbisowskie bilety podróży pociągiem.

Archiwum Herpera i doktora Kamma. O chórze raz jeszcze.

Przeglądam archiwalia po Erwinie Herperze, dyrygencie Orkiestry Górnośląskiej (Oberschlesischer Orchesterring) w Bytomiu. Obfita korespondencja z  Żydowskim Związkiem Kulturalnym Górnego Śląska (Juedischer Kulturbund Oberschlesien).  Niestety, jedynie jakieś ułamki z tego, czym było muzyczne życie górnośląskich Żydów.  Jeszcze mniej informacji na temat chóru synagogalnego.

Znajduję jakieś zaproszenie na koncert muzyki żydowskich kompozytorów 12 grudnia 1934 roku w bytomskim hotelu Hamburger Hof. W koncercie jest anonsowany udział chóru synagogi reformowanej pod dyrekcją Rosenthala.

Pośpiesznie i niemal łapczywie rzucam się na zestawienia finansowe gminy bytomskiej z lat 1935-1936. W pozycji „Wydatki” pojawiają się kwoty wyasygnowane na chór. W roku 1935 jest to 700 RM, w 1936 800 RM. Chórmistrz dostaje  w 1935  r. 511,92 RM. Porzucam te słupki. To wciąż tylko liczby, Metadane wypełniające niewiedzę na temat chóru.

W poszukiwaniu informacji o chórze spędzam godziny nad lekturą tygodnika Juedisches Gemeindeblatt z lat 1934-1937. Jestem rozczarowany. Nic na temat chóru tam nie znajduję.

Ważnym uzupełnieniem do historii samego choru są zapiski bytomskiego adwokata, doktora Güntera M. Kamma zdeponowane w nowojorskim Instytucie Leo Baecka.

Przy okazji wspomnień na temat szkoły  podstawowej i on wymienia wykładowcę Rosenthala i równocześnie dyrygenta w chóru synagogalnym. W książce adresowej Bytomia jest Heinrich Rosenthal, nauczyciel w… szkole podstawowej. Mieszkał przy Lindenstrasse (ul. Lipowa) 66. To ten jestem już tego pewien.

Wspomnienia dra Kamma przynoszą też nowe ustalenia, choć komplikuje rzeczywistość, którą rekonstruuję z takim mozołem. Okazuje się bowiem, że były … dwa chóry. Mniejsza synagoga, zwana ortodoksyjną miała własny zespół. Tym chórem kierował dr Max Gruenewald. Mój bohater śpiewał w chórze dużej synagogi?  Nie jestem i tego pewien. Dobrze jednak wiedzieć, że były dwa.

Cukierki Pana Bernsteina

9 listopada 1938 roku była środa. Późnym wieczorem tego dnia obie bytomskie synagogi przestały istnieć. To znaczy stały jeszcze fragmenty ich murów, ale to było wszystko co z nich zostało.

Skoro była to środa to domyślam się, że śpiewy chórów po raz ostatni wybrzmiały  we wnętrzach bytomskich synagog w piątek 4 listopada 1938 roku. Czy był to tradycyjny Hymn chwały ? Nie wiem.

Pewne jest za to, w co chce wierzyć by ucukrzyć nieco tę historię, że w ów piątek 4 listopada, chłopcy z chóru jak zawsze, jak zwykle, „zarobili” po kilka cukierków w sklepie Raphaela Bersteina. Ten bowiem zawsze, jak wspomina Max R. Guttmann, obdarowywał ich kilkoma cukierkami „na łebka”, ilekroć zmierzali w piątkowe wieczory do synagogi. Nie mogli wiedzieć, że to ostatnie takie cukierki. Pewnie smakowałyby zupełnie inaczej. Wśród chórzystów nie było już wówczas Samuela Hirsch. Od niemal roku był Palestynie. I uczy się rolnictwa. Jest w tym bardzo dobry, kończy jedną z najlepszych szkół rolniczych w tym czasie. To syjonistyczna szkoła rolnicza w Mikwe Jisra’el. Tam uczy się sadzenia i pielęgnacji pomarańczy, uprawy warzyw. Bytom jest daleko i cokolwiek nierealny.

Bytomska synagoga

Nie ma zbyt wiele opisów bytomskich synagog. W tej opowieści skorzystam ze wspomnień, które w 1977 sporządził , wspomniany już, a mieszkający wtedy w Nowym Jorku  adwokat dr Günther Kamm.

W liście doktor przypomina fakt, który czasami umyka współczesnym, że w Bytomiu były dwie, a nie jedna synagoga.  Mniejsza, jak pisze Kamm, była świątynią „ortodoksyjną”. Znane jest jej zdjęcie z Nocy kryształowej. Okna i mury są już w ogniu. Wokół i w pobliżu klęczą przed nią, zmuszeni do tego przez siły policyjne, ortodoksyjni ubrani Żydzi.

Wnętrze drugiej bytomskiej synagogi... (z archiwum rodziny Hirsch; prawa do reprodukcji bez zgody zabronione)

Kamm przywołuje też obraz drugiej synagogi. Reformowanej,  z dwiema kopułami, emporami, organami i chórem. Wspomina, że mieściła 1500 wiernych.

Synagoga choć liberalna, zachowała podział na część zajmowaną przez mężczyzn i kobiety. Oglądam po raz kolejny jedyne zdjęcie z jej wnętrza i przypomina mi się karniowska synagoga. Były do siebie  bardzo podobne. Tamta stoi, po wnętrzu bytomskiej jest to jedno, jedyne zdjęcie z połowy lat dwudziestych. Zobaczyć je można w cyfrowym archiwum w Leo Beck Institute w Berlinie.

[link: http://digital.cjh.org/view/action/singleViewer.do?dvs=1473521578534~159&locale=pl_PL&VIEWER_URL=/view/action/singleViewer.do?&DELIVERY_RULE_ID=5&search_terms=Beuthen&frameId=1&usePid1=true&usePid2=true]

Noc Kryształowa

Gdy nad listopadowym Bytomiem 1938 roku miast jesiennych mgieł, unosiły się dymy płonących synagog, w Beuthen nie było już Samuela (Franza) Hirscha. W synagodze, odłożona na półkę została jego kipa z numerem 9. Nozdrza drażnił gryzący dym palącej się, lakierowanej stolarki. Wznosiły się ku górze czarne dymy z pokryć dachów mykwy, ubojni i synagog.

Ojciec Samuela, Martin Hirsch nie był tego dnia w pobliżu synagogi. O tym co się stało, dowiedział się z relacji jaką do domu przy Kattowitzerstrasse 24 przynieśli jego brat i siostra.

Usłyszał więc o dantejskich scenach, o przerażeniu tym co zobaczyli i o tym, że najpierw zniszczona została synagoga reformowana, a potem ta należąca do ortodoksyjnych Żydów. Tak mało i tak wiele. Dla mnie to jednak też interesujące, bo niejako obok tej historii dowiadujemy się po raz pierwszy o tym w jakiej kolejności oba domy modlitw zniknęły z powierzchni ziemi? Historycy znają tę sekwencję? Wątpię i jest to chyba coś nowego.

Jest kilka innych opisów tego, co działo się 9 i 10 listopada 1938 roku w Bytomiu.

Sięgam po mniej znany, spisany przez Pana Wernera, w liście do córki Suselotte Werner, szczęśliwie przebywającej wówczas już w Anglii.

List, znajduje się w kolekcji Instytutu Leo Baecka w Berlinie. Co ciekawe – napisano go w Katowicach, licząc się z tym, że tylko stamtąd będzie możliwa jego wysyłka za granicę.  Powstał 19 listopada 1938 roku i mimo upływu dziesięciu dni, pełen jest traumy i poczucia beznadziei.

Gdy dochodzi do opisu zdarzeń z 9 listopada, ojciec Suselotte pisze: –  Obie synagogi,  jak dom ich opiekuna o nazwisku Totschek spłonęły. Podobnie jak wyposażenie, meble itd. Totschek widząc pożar wyszedł niemal nagi z dozorcówki i został odciągnięty od budynków podobnie jak jego żona. Ta stała jedynie w swojej nocnej koszuli i szlafroku. Strażacy z uwagą obserwowali pożar pilnując, by wszystko się dokładnie spaliło i by ogień nie uszkodził innych domów. Kobiety i mężczyźni zostali dotkliwie pobici, młodzi i starzy. Najbardziej jednak starzy. Znany jest mi przypadek, gdy jedną z kobiet pobito niemal na śmierć. Mógłbym napisać ci dużo, dużo więcej, ale jestem bliski rozchorowania się mając to wszystko przed oczyma i muszę na tym poprzestać. (…) Świat pozna się na tym, ale będzie już za późno (…).

Nie wiadomo jak i kiedy Martin Hirsch trafił na zgliszcza synagog. Przypędzony na miejsce, gdy je porządkowano na rozkaz gestapo (co było powszechną praktyką zastosowaną m.in. w Gliwicach), czy może z oczywistych powodów trafił tam z własnej woli? Tego dziś nie ustalę. Noc kryształowa była tematem tabu w rodzinie. Niemal nikt nic nie pamiętał i o niczym w związku z nią nie mówił. Wkrótce po Nocy trafia do KZ Buchenwald. Jak wielu, jak większość nie będzie o tym mówił. Do końca swoich dni.

Samuel Hirsch wyraźnie jednak napisał w liście, że kipa odnaleziona została pośród zgliszczy synagogi… przez jego ojca Martina. Wierzę mu. Upewniła mnie w tym rozmowa z Michal Hirsch-Noy, córką Samuela Hirscha – Ojciec był bardzo wymagającym i zasadniczym człowiekiem. Zawsze mówił prawdę, nawet jeśli to bolało i było trudne.

Kilka miesięcy później Martin Hirsch dołączył do bliskich w Palestynie.  On jak i cała rodzina rozpoczęli nowe życie. Przypomnieniem tego zostawionego w Bytomiu był album ze zdjęciami i dokumenty zabrane z ‘Boiten’, jak później o odległym Bytomiu z rzadka mówiło się w rodzinie Hirsch.

Telefon w miejsce epilogu

Ustalenia dotyczące losu Samuela Hirscha i kipy z bytomskiej synagogi, dzisiaj jedynego judaikum w zbiorach Muzeum Górnośląskiego o tak ogromnej wartości historycznej i emocjonalnej, domknęły się gdy w po nawiązaniu kontaktu z Michalą Hirsch-Noy (od czego poczciwy Facebook), usłyszałem jej głos w słuchawce telefonu.

Zdziwienie pomieszane z radością. Niedowierzanie, że kipa, o której istnieniu pamiętano w rodzinie trafiła do… Bytomia, a nie do któregoś z izraelskich muzeów. Wzruszenie, gdy przesłałem do Izraela jej zdjęcie… Tak, to ona, pamiętam… powiedziała kilka dni potem Michala Hirsch-Noy.

Nie był to jednak kres niespodzianek i odkryć.

Okazało się, że Samuel Hirsch po ukończeniu szkoły rolniczej z powodzeniem, przez wszystkie te lata zajmował się rolnictwem. Było to spełnienie jego marzeń z bytomskich czasów.

Praktyka w chórze przydała się na tyle, że w synagodze, którą osadnicy wznieśli w Yokneam Samuel Hirsch był przez lata społecznym kantorem. Nagranie z jego śpiewem, wkrótce po naszej rozmowie trafiło, przesyłką ekspresową do muzeum. W ten sposób nie tylko kipa, gdy ją pokażemy śląskiej publiczności, ale i głos Samuela Hirscha wybrzmi podczas bytomskiej prezentacji. Będzie to zdarzenie więcej niż symboliczne.

No i wreszcie fotograficzne archiwum rodziny Hirsch, założone przez Martina Hirscha, które okazało się pełno niespodzianek i wręcz sensacyjnych zdjęć.

Wśród nich poza fotografiami Samuela, gdy miał 9-10 lat i zaczynał śpiewanie w chórze, zdjęciami rodziny, znalazły się absolutnie nieznane wcześniej zdjęcia pokazujące losy społeczności żydowskiej Bytomia, w tym nigdy wcześniej nie publikowane wnętrze synagogi ortodoksyjnej w Bytomiu. W zbiorach rodziny Hirsch są trzy (sic!) takie zdjęcia. Nie posiada ich w zbiorach ani Instytut Leo Baecka w Berlinie, ani w Nowym Jorku czy Yad Vashem w Jerozolimie. Znana jest jedynie fotografia wnętrza reformowanej synagogi bytomskiej. Premierowo i po raz pierwszy pokażemy światu, bo nie tylko górnośląskiej publiczności, jak wyglądała druga z synagog. Wszystko to zdarzy się  9 września w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Zrobimy to w obecności córki Samuela, Michalę Hirsch-Noy, która tego dnia, wraz z mężem będzie z nami w muzeum.

Czy to zamyka historię Samulea Hirscha, jego daru dla muzeum i wypełnia pamięć o bytomskich Żydach? Z całą pewnością nie. To dopiero jej początek.

Tej historii i kolejnych dotyczące losów górnośląskich Żydów, czy innych społeczności które żyły na Górnym Śląsku. Wiem też jedynie, że nie szybko  coś równie wyjątkowego, tak w sferze materialnej jak i symbolicznej dorówna temu, co do naszej wiedzy o Żydach Górnego Śląska wnosi dar Samuela Hirscha… Kipa, uratowana ze zniszczonej synagogi bytomskiej, świadectwo istnienie społeczności, której już nie ma…